Etiket arşivi: Televizyon Kültürü

Film, Zihinsel, İnsana Dair

Dogville | Komşunun Acısı, Merhamet ve İstismar Üzerine

3 Yorum

Lars von Trier’in Dogville’i şiddet üzerine yapılmış en vurucu yapıtlardan biridir. Dogville bir filmdir, bir hikayedir, bir tiyatro oyunudur. Dogville bizi koruyan duvarlardan sıyrıldığımızda içinde bulunduğumuz, yoldan çıkışına bahane uydurduğumuz dünyadır.

Görmediğimiz sürece sesimizi çıkarmadığımız, görünür hale geldiklerinde ise kendimizin bile zor duyduğu isyan cümlelerini tekrarlamaktan öteye geçmediğimiz bir dünyayı serer gözlerimizin önüne. Eylül ve Leyla’yı şu zamanlarda hepimiz hatırlıyoruz, peki diğerlerini? İsmini bilmediklerimiz umurumuzda mı? Geçmiş ölümler, çocuk gelinler, çocuk anneler, tecavüz kurbanları?

Oturduğumuz yerden konuşmak kolay değil mi?

Gelin biraz filmi hatırlayalım.

Dogville bize sıradan insanları gösteriyor. Kanımıza girmesinin sebebi belki de budur. Onda filmlerden alışık olduğumuz abartılı karakterler ya da sahneler yok, film alabildiğine sıkıcı. İç karartıcı, alabildiğine gerçek. Dogville Amerika’da bir yer ama her yer olabilir. Mesele de bu ya, Dogville sanki bizim sokak.

Film Thomas Edison’la başlar, kendince yazar ve gönüllü ahlak filozofu Tom, insanların onu ciddiye almaları için bir yöntem aramaktadır. Ona bir hediye lazımdır ve şansa peşindekilerden kaçan Grace’in yolu oraya düşer. Grace’in, Thomas’ın yol göstericiliğinde başladığı hikaye; Thomas’ın izleyici, kendisini kurbana dönüşmesiyle gelişir.

Dogville iyilik örtüsü üstündeyken küçük, sevimli, kendi halinde bir kasabadır. Grace kaçtığı dünyadan kurtulabilmek adına bu kasabaya ve insanlarına dört elle sarılır. Kendini sevdirmek adına didinir fakat bir süre sonra, iyilik örtüsü yavaş yavaş kalkmaya başlayıp kasaba halkı zaaflarını ona karşı kullanmaya başladığında işin rengini görürüz. Kabusu ateşleyen Chuck, Grace artık dayanamayıp kaçmak istediğinde parası olmadığı için ona kamyonunun arkasında tecavüz eden Ben ve nicesi.

Thomas, Grace yapılan her şeyi sıradanlaştırıp kaza süsü verse de Grace yapılan hiçbir şey kaza değildir. Sıradan da değildir. Kasabanın gizlenen ya da sonradan ortaya çıkan kötülüğü aklımıza “İnsan kurt mu, kuzu mu?” sorusunu getirebilir. Bunun üstüne uzun uzun tartışabiliriz, fakat bunu sonraya bırakıp; şiddetin normalleştirilmesi konusuna eğilelim.

I

“Komşunun acılarını hak ettiğini savunmak kesinlikle bütün ahlaksızlığın kaynağıdır.” diyor Emmanuel Levinas. Tam olarak bu noktada durup, bu cümlenin içimizi parçalamasını bekleyebiliriz ya da derin bir nefes alır ve yozlaşmamızı kabul ederiz. Zira hepimiz biliyoruz, okuduğumuz bu cümle bizi birkaç saniyelik bir sorgulamanın ötesine götürmeyecek. Özümüze,en içimize işlemiş olan zalimlik bizi hiçbir zaman terk etmeyecek. Belki başlangıcımızdan beri orada olan, belki de modernliğin nimetleriyle filizlenen bu tohum hepimizin içinde. Bazıları bunu eyleme dökerken, bazıları yapılanları izlemeyi seçiyor, aradaki tek fark bu.

Zygmunt Baumann bu bağlamda “Zalim eylemler gerçekleştirme yetisi ile ahlaki duyarsızlık arasındaki bağ nedensellikten öte bir bağdır.” diyor.

Ona karşı bir argüman geliştirebilir miyiz?

Her gün hatta her dakika gerçekleşen, bir şekilde karşımıza çıkan, neredeyse bizden biri olan “Kadına şiddet” konusunu ele alalım. Öldürülen, darp edilen, psikolojik şiddete maruz kalan kadınlar aklımızda kaç saniye yer ediyor? Ya da soruyu şöyle değiştirelim, katledilen bir insanın ardından “Etek giymeseymiş.”, “O saatte orada ne işi varmış?” vb. cümleler kurmak hangi yönümüzü işaret ediyor?

Hobbesyen bir bakış açısıyla duruma bakarsak, insanın tohumunda kötülük/kaos olduğunu söyleyebiliriz ya da Baumann’ın dediği gibi “Daima her uygar insanın içinde pusuya yatmış bir yabani vardı.” cümlesini kullanabiliriz. Kötülüğe binlerce bahane üretebilir, üstüne tespitler yapabiliriz… ki yapıyoruz da, başımız her sıkıştığında beşerliğe sığınıyoruz. Din artık bir tür kaçış yolu, suç ortağı fakat birkaç adım geri gidip resmin tamamına baktığımızda tüm bu durumun Baumann’ın da işaret ettiği bambaşka bir yönü daha olduğunu görüyoruz.
Televizyonları açtığımızda karşımıza çıkan görüntülerin yarısından fazlasında şiddet bir şekilde içimize işliyor. Her gün ölüm ve zulme maruz kalıyor. Dizi ismi altında yaptıkları beyin yıkama seanslarında kadının “şeytanlaştırılmasını” izliyoruz. Yüzyıllar önce yasalar ya da uydurma dinler aracılığıyla yapılan işkencenin normalleştirilmesi süreci bugün televizyonlar aracılığıyla yapılıyor ki bu sadece kadınlar için de geçerli değil.
Kapısında her daim savaş olan bir Ortadoğu ülkesinde yaşayan vatandaşlar olarak kaçımız içinde bulunduğumuz durumun dehşetinin farkındayız? Her gün öldürülen masum insanlar ve askerler için “Ailelerinin başı sağ olsun” demek dışında herhangi bir eylemde bulunuyor muyuz yoksa tüm bu olanlar bizim için siyah camdaki görüntülerden ibaret mi?

Farkında mısınız bilmiyorum ama her gün ekranımıza ölü çocuk fotoğrafları düşüyor ve biz daha az darp edilenini şanslı sayıyoruz. Bir çocuğun ölümünde şans faktörünü gözetiyoruz.
Baumann bu durumu “duyarsızlaştırma” olarak açıklıyor. Vurdukları hedefleri küçük kırmızı noktalardan ibaret gören ve her şeyi bir tür oyun olarak algılamaya meyilli askerler gibi , ölen askerler ve öldürülen kadın ve çocuklar da bizim için solgun detaylardan ibaret çünkü her akşam karşımıza çıkan görüntüler gibi ihtişamlı, dramatik ve vurucu değiller. Devletlerin ya da belli toplulukların menfaatine olmadığı sürece makyajlanmıyor, hikayeleştirilmiyorlar. Şiddete kurban gidenlerin gerçek hikayesi hiçbir zaman anlatılmıyor. Topraklarımızda binlerce mülteci barınırken, insanların neden ülkelerini terkedip başka bir ülkeye “kaçmış” olabileceğini hayal bile etmiyor, etmeye çalıştığımızda da “Parlak Kırmızı”‘yla karşılaşıyoruz.

Binlerce insanı öldürebilen bir ülkeyi sona sürükleyebilen şey.

“Parlak Kırmızı.”

Bomba dendiğinde insanların aklına gelen ilk şeylerden biri bu. Kanın, ateşin, ölümün dehşeti unutulup yerini bir rengin canlılığı alıyor. Bir çocuğun bile aklında yer eden bu görüntüyü silmeye çalışmak yerine gülüyor, ona oyuncak silah almaya devam ediyoruz. Şiddet yıllar önce kovulduğu yerlere işte böyle sızıyor. Önce “Parlak Kırmızı”‘yla, ardından silahlar ve “Sen erkeksin/kadınsın” cümleleriyle. Her şeyin başında insan olunduğu unutturularak.
Post-modern çağ bir anlamda ilgi çağı. Herkes, hemen hemen her şekilde kamunun dikkatini üstünde istiyor. Descartes’ın ünlü sözünün “Farkediyorum, o halde varım”‘a evrildiği bir dönem bu. Odak noktasında insan olmak değil, bir şekilde görünür olmak var. İnsanlığın ve ona ait değerlerinin tümünün zeminden sarsıldığı, çoğunun kaybolduğu zamanlar. Lewis Caroll’un işaret ettiği gibi “Burada yerinizde durabilmek için var gücünüzle koşmanız gerekiyor.”

Dini motiflerin oldukça belirgin olduğu toplumumuza bakalım. Televizyonları ya da telefonlarımızdaki uygulamaları açtığımız her gün yeni bir propagandayla karşılaşıyoruz.

Kendini mehdi ilan edenler, Allah dediği için, ayet ve hadisleri ezbere okuyabildiği için, belagati kuvvetli olduğu için kendini “kutsal” ilan eden düzenbazlar hatta vücut sıvılarının kutsal olduğunu iddia edenler ve onların ismini bağıran, davalarını savunan ancak ve ancak böyle varolabilen post-modern insan.
Feda edilmeye hazır, yönlendirilmeye açık.

Kukla.

Başımızı çevirdiğimizde insanları yargılamayı kendine hak sayan, bir insanın buyruğuyla can alabilen ya da can veren insanlara rastgeliyoruz. Post-modern dönem kovduğumuzu umduğumuz şiddeti yepyeni onlarca yüzle karşımıza çıkartırken en güçlü kaleleri zamanın başından bu yana olduğu gibi din, ahlak gibi kodlarımıza işlenmiş alanlar. Post-modern insanlar olarak biz dünyada var olabilmek, varlığımızı belli edebilmek adına bu alanlarda aktif olmaya çalışırken insanlığımızın özünden uzaklaşıyor, belki de o öze daha da yaklaşıyoruz. Şiddet kulaklarda uğulduyor, caddelerde dolaşıyor, ekranlardan taşıyor.

Bizi insan yapan değerlerden her geçen gün daha çok uzaklaşıyoruz zira artık “ölüm” bir video oyunu kadar gerçek iken, öldürmek ya da ölmek bir insanın adını duyurması için yapması gereken şeylerden biri haline gelmiş durumda.

Zihinsel

Arzunun Özgürleşmesi|Kitle, Televizyon Kültürü ve Medya üzerine

1 yorum

Birlikte hayal edelim;

Oturma odamızda televizyonun karşısında oturuyoruz; elimizde kumanda, omuzlarımız çökük, gözlerimizde dünyanın tüm yükü bizim omuzlarımızdaymış gibi yorgun bir ifade.

İlk kanal;

Şehit haberi.

Oturduğumuz yerde belki birkaç lanet , belki siyasi yönde zırvalıklar, belki de ölen kişinin ailesiyle ilgili bir şeyler mırıldanıyoruz. Kahramanlıklardan bahsediyoruz mutlaka, savaşın hangi tarafında olursak olalım. Karşı tarafın şeytani acımasızlığından ve rezilliğinden bahsetmeden duramıyoruz, zira bize gösterilen bu.  Savaşın –çatışmanın her iki tarafın da canını yaktığı değil, kendi haklı yönlerimiz. Birkaç dakika sonra parmaklar yeniden hareket ediyor.

İkinci kanal;

Siyasi liderlerden birinin konuşması.

Görüşümüze göre değişen tepkilerimizle birlikte, ekrandaki liderin gerçeği kendine göre yorumlayışını izliyoruz. Daha dikkatli bir şekilde bakabilsek, tarihin de bunu yaptığını görebiliriz ama biz nadiren görüyor, mütemadiyen bakıyoruz.

Üçüncü kanal;

Bir eğlence programı. Kendi coğrafyamız üzerinden konuşursak insanların evlilik programını ayakları altında ezdikleri eş bulma zımbırtılarından biri. Kumandayı elimizden bırakıp, günlük afyon dozumuzu almak için yerimize yerleşiyoruz. Önceki kanallar, izlediklerimiz zihnimizden silinip gidiyor. Müthiş bir boşluk. İçinde yaşadığımız dünyanın hiçbir kötü yanı yokmuş, işler tepetaklak olmamış gibi. Her şey koca bir gösteriden ibaretmiş gibi.

 

“Kitle terimini özgünleştirmeye kalkmak gerçekten de bir saçmalıktır – bu anlamı olmayana bir anlam vermeye çalışmak gibi bir şeydir.Örneğin “emekçiler kitlesi” denilmektedir. Oysa ne emekçiler kitlesi vardır, ne de bir başka toplumsal özne ya da nesneye ait bir kitle… Çünkü bir kitle yalnızca onu kapsayabilen ve sonuç olarak istatistik artıklar üreten ve simgesel zorunluluklardan arınmış olanlar tarafından oluşturulabilir” diyor Baudrillard kitleyi anlatırken, peki kitlenin varlığını bu denli güçlendiren, onun sürekliliğini sağlayan nedir?

 

“Toplumsalın sahip olduğu kurumların gelişimiyle doğru orantılı bir şekilde gerilediği söylenebilir”diyerek toplumsalın sonunu bize işaret eden Baudrillard’ın görüşünden hareket edersek, en etkin toplumsallaştırma araçlarından biri olan Kapital’in toplumsalın sonunu getirdiğini söyleyebiliriz. Zira Arzunun özgürleşmesi yolunda,  Kapital’in en büyük destekçisi olan tüketim kültürü Baumann’ın deyişiyle “Tüketicinin herhangi bir başka toplumdaki tüketiciden farklı bir birey olduğu” tüketim toplumunda ortaya çıkar. Başta ihtiyaçlara hizmet etmek için doğan kapital, bir süre sonra insanın kendi iradesi dışında belirlenen ihtiyaçlar karmaşasını yaratmış ve bir şekilde herkesin tüketici olmak zorunda olduğu ya da mutlak surette bir şeylere ihtiyaç duyduğu bir kültürü yaratmıştır. Durup kendinize bir bakın, en basiti alışveriş yapmayı ihtiyaçlar alanına indirgeyebiliyor muyuz? Kendi kendimize uydurduğumuz ihtiyaçlar alanına değil, ihtiyaçlarımız alanına. Yaşamak için yiyor, örtünmek için giyiniyor muyuz mesela? Özgür irademizle seçtiğimizi söylediğimiz giysilerin ya da kozmetik malzemelerin yüzde kaçına ihityacımız var? Ya da yüzde kaçını yönlendirilmeden ediniyoruz?

Kapital’in sinsice önümüze ittiği reklamlar, blog yazıları, pürüzsüz ciltleri olan kadınlar, karnı yok etmeyi, popoyu dik göstermeyi, bacakları inceltmeyi vaad eden çorapların reklamı bizleri hiç etkilemiyor mu?

Peki, politik arenada?

Kendimizi parçalayarak savunduğumuz, boğazımız yırtılana kadar çığlık atarak desteklediğimiz tüm o liderler. Canımızı ortaya koyduğumuz savaşların ne kadarının iç yüzünü biliyoruz?

Dünyanın demokrasiyi tanıması ve demokrasinin yaygınlaşmasıyla birlikte, insanlar özgür bireyler haline geldiler. Bu bize “istediğimizi seçme, kararımızının arkasında durma sorumluluğu verir.” Peki bize ulaşan bilginin yansızlığından ya da özgürlüğümüzden ne kadar emin olabiliriz?

Bu bağlamda Chomsky demokrasinin egemenliği arttıkça, bireyleri zor kullanarak ya da alenen yönlendirmenin imkansızlaştığından söz ediyor. Ona göre totaliter sistemin zor kullanarak yaptıklarını, demokrasi propoganda yöntemiyle halleder ki bu yüzden eğitim sisteminin ve popüler kültürün, egemen olanın arzuları doğrultusunda rızanın imalatı için çalışması gerekliliği ortaya çıkıyor.

“Egemen güçlerin uyguladığı propogandanın kilit noktalarından biri, entelektüellerin düşüncelerinin kontrol edilmesidir. Önce entelektüeller ikna edilir,daha sonra onlar görüş liderleri olarak halkı etkiler. Eğitimli kesimin desteklediği ve sapmalara izin vermeyen propogandanın, oldukça başarılı olduğu anlaşılmıştır.”

Chomsky’nin çıkarımından ilerlediğimizde egemen güçlerin, medyayı maşa olarak kullanarak toplumu ve toplumsalı etkilediğini ve şekillendirdiğini görüyoruz. Bu bizi Baudrillard’ın şu cümlesine çıkartır “Toplumsal belki de büyük bir yanılgıdır. Çünkü toplumsal adlı bir orta oyunu hiçbir zaman için derinlemesine öneme sahip olmamıştır.”

Kapital’in meydan okumasıyla birlikte bize dayatılan sınırsızlık ve tatminsizlik toplumsalın sonunu getirdiğinde geriye kalan; Ustaca kurgulanan simülasyonun içinde mutlu mesut, özgür seçimler yaptığı düşüncesiyle yaşayan insan oluyor.

İnsan kendi mutlu sonsuzluğunda sürüklenip giderken, doymak bilmeyen ve  aslına bakarsak toplumsalı hiçbir zaman tanımamış olan Kapital’in elinde çekiştirilip duruyor. Sistemin çarkları durmaksızın işlerken, aradan çıkan belki de toplumsala –gerçek toplumsala ait olan insanlar sistem tarafından marjinalleştirilip, yalnızlaştırılıyor. Zira tüketim kültürü ve Kapital’in bizzat kendileri tarafından insanlara satılan “Daha iyi bir gelecek hayali” dışındaki fikirlere pek tahammülü olduğu söylenemez.

Tüm bunlardan yola çıkarak söyleyebiliriz ki günümüzde medya, başlangıç amacı olan bilgilendirme yerine toplumsalı giderek nötralize ederek, duyarsız ve tepkisiz bir kitle yaratmıştır. Artık savaşlar, ülkelerin ekonomileri, eğitim durumunun iç acıtan hali, ölen insanlar, yaşayanların durumu… hiç birşeyin pek de önemi kalmamıştır. Buna Baumann’ın Parçalanmış Hayat isimli kitabında örneklediği, savaşın içinde olmalarına rağmen insan öldürdüklerinin farkında olmayan askerleri ya da her gün yeni bir can kaybının haberini alırken kanalı değiştirdiğimizde bambaşka bir dünyaya dalan kendimizi örnek gösterebiliriz.

Medya, Baudrillard’ın da dediği gibi işlevi olan “Büyüleme”’yi mükemmel bir şekilde yerine getirmektedir. İhtiyaçların farklılaşması ve sınırsız hale gelmesiyle, her zaman daha fazlasını isteyen insan bir süre sonra kendine bile yabancılaşamayacak duruma gelmiş ve toplumsaldan adım adım uzaklaşmıştır. Günümüz, arzuları tarafından yönetilmeye programlanmış, her zaman daha fazlasını isteyen ve her şeyi bildiği bir simülasyonun içinde yaşayan insanlarla doludur ve Kapital’in marjinal olarak nitelediği kesim, ne kadar çağrı yaparsa yapsın;

 

“Kitleler kendilerine yapılan bu çağrıları birer ışık demetine dönüştürüp dalga dalga yaymaya kalkmazlar. Tam tersine devlet, tarih, kültür ve anlamın çevresinde oluşturulmuş ışık demetlerini emerek ortadan kaldırırlar. Onlar tepkisizliktir, tepkisizliğin, nötr olanın gücüdür.”

 

Görmek istediğini gören ve ana akım medya tarafından gösterilene koşulsuz inanan kitlenin üzerinden her şey akar, zira istenen budur. Devrim hayali, insanın kendine bile yabancılaşamaması durumu sonucunda yok olmuştur. Kitlelerin sesi yoktur ya da belki de kitleler ses çıkarmaya bile tenezzül etmeyecek kadar büyülenmişlerdir. İnsanlık alanında yoksullaşmış olan birey, maddi değerler konusunda zenginleştikçe zenginleşir. Ortak bir ideal çevresinde toplanmaktan, bir gelecek hayalinden uzaklaşan insanlık gittikçe yalnızlaşır, tüketim çılgınlığının ona bulaştırdığı karanlığı etrafına yaymaya ve kapıldığı büyüyle ona doğru gelen her şeyden kaçınmaya başlar. Bireyselleşir. Zira bu tam olarak Kapital’in ya da onun en temel ürünü olan Tüketim Kültürü’nün istediği şeydir. Tanrı’yı kilisenin zenginliğinde, bilgiyi ona gösterilende bulan kitle kendi şahsi krallığında yaşar ve gider.
Baudrillard’ın kaleme aldığı gibi “Söyleyecek hiçbir şeyi olmayanlarla, konuşmayan kitleler arasındaki harika “birlik” işte budur.”